Chẻ lạt là gì | Dorsey Mcdonnell Clive

Cứ dịp cuối năm đặc biệt vào tháng Chạp (tháng 12 âm lịch) làng Lê Xá, xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, TP. Hà Nội lại rộn ràng chuẩn bị chẻ những sợi lạt mềm, dẻo dai để bà con trong nước và kiều bào nước ngoài gói bánh chưng đón Tết.

Những ống giang mua từ các tỉnh miền núi phía bắc như Lào Cai, Yên Bái được vận chuyển về được lột thành những sợi lạt mềm dẻo trắng muốt.

Không phải chỉ đơn thuần chẻ giang là có lạt buộc. Cây giang được cạo vỏ, chẻ ra từng sợi và phơi, sấy cẩn thận… để có thể dùng vào nhiều mục đích khác nhau.

Bà Đỗ Thị Vân (làng Lê Xá, xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, TP. Hà Nội)chia sẻ: “Từ khi sinh ra tôi đã thấy làng làm nghề này, tôi bắt đầu làm từ năm 1965 lúc đó tôi 13 tuổi. Lạt này được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau như gói bánh chưng, bánh giò và nhiều loại bánh khác như làm bó, buộc các lẵng hoa hay vòng hoa...”.

“Công đoạn để chẻ ra những sợi lạt mềm dẻo này gồm: pha từng ống giang dài 80cm đến 1m, cạo sạch vỏ, chẻ ra từng sợi mỏng nhỏ. Để đảm bảo cho sợi lạt được mềm, dẻo và dai thì sau khi chẻ phơi qua nắng hoặc sản xuất lớn thì sấy diêm sinh. Khi sử dụng thì chỉ cần nhúng qua nước để lạt bền và dai”, bà Vân chia sẻ thêm.

“Mỗi ống giang có giá từ 5 đến 10 nghìn, tùy vào kích cỡ sẽ chẻ ra được từ 100 đến 300 sợi lạt.  Giá bán tùy từng thời điểm nhưng hiện tại từ 20 đến 30 nghìn đồng trên 1 bó (100 sợi lạt)" - bà Túc cho biết.

“Có thời điểm, làng có gần 400 hộ làm giang, có nhà chẻ hàng vạn sợi 1 ngày tùy theo nhu cầu của thị trường. Lạt này thường được tiêu thụ tại các chợ đầu mối lớn tại Hà Nội nhưng cũng được vận chuyển đi cả nước và sang cả nước ngoài”, bà Túc cho biết thêm.

Được biết trước kia đây là nghề chính của cả làng nhưng bây giờ nhu cầu sử dụng giảm dần và có nhiều công việc khác nên làm lạt giang trở thành nghề phụ.

Những ngày thường thu nhập mỗi người chẻ lạt từ 3 đến 5 triệu đồng/tháng, vào dịp lễ Tết thì thu nhập tăng lên từ 7 đến hơn 10 triệu đồng/tháng.

Những người phụ nữ khéo tay chẻ ra những sợi lạt mềm, dẻo dai...

...và trắng ngần như những sợi bún.

Những cụ già tưởng chừng chỉ nghỉ ngơi, quây quần bên con cháu nhưng vẫn có thể làm kiếm thêm thu nhập từ chính nghề truyền thống trong làng.

Giang được bảo quản cẩn thận để không bị khô, héo, mất nước.

Một người ngày chẻ 2.000 lạt

Làng Lê Xá (Mai Lâm, Đông Anh, Hà Nội) nổi tiếng với nghề truyền thống chẻ lạt để làm quạt, làm chổi, lạt gói bánh chưng, bánh giò. Hàng năm, cứ vào tháng 12 âm lịch, người dân lại bước vào cuộc chạy đua nước rút phục vụ Tết cổ truyền.

Các thương lái chuyên cung cấp nguyên vật liệu chẻ lạt đánh xe từ các tỉnh Tuyên Quang, Yên Bái giao hàng đến tận nhà cho khách mua. Thợ chẻ rất chuộng giang, nứa ở các vùng này bởi ống chẻ thẳng băng, to, xanh và dài nên sẽ tạo ra những sợi lạt hảo hạng.

Giá mỗi cây giang dao động từ 15.000-20.000 đồng, cây to tiền to, cây nhỏ tiền nhỏ. Giang được xếp thành từng bó, mỗi bó gồm 20 cây, một cây thường được chia thành 2 ống chẻ. Trung bình cứ một ống giang sẽ cho ra 100-150 chiếc lạt.

Đặc biệt, đối với lạt dùng để gói bánh chưng to, người dân thường phải chẻ bằng nứa, bởi loại cây này có tính dẻo cao, độ dài, độ đàn hồi tốt hơn giang. Nứa sẽ được bán theo cân chứ không bán theo cây, lái buôn thường pha nứa thành từng mảnh rồi xếp lại thành bó. Giá nứa là 12.000 đồng/kg, một bó nứa thường nặng 25-30 kg. Với tốc độ của thợ chẻ lạt Lê Xá mỗi ngày một người sẽ chẻ được hơn 10kg và cho ra hơn 2.000 sợi lạt.

Giang và nứa là nguyên liệu chính dùng trong chẻ lạt được thu mua từ vùng Tuyên Quang, Yên Bái

Số tiền lãi vì thế cũng phụ thuộc phần lớn vào định mức mà người thợ đặt ra. Chẻ được càng nhiều lạt thì thu nhập càng cao và ngược lại. Thường thì, mỗi thợ chẻ lạt ở Lê Xá qua vụ Tết đều kiếm được từ 5-7 triệu đồng.

Giá lạt bán buôn được chẻ bằng giang là 80.000 đồng/vạn, bán lẻ là 100.000 đồng/vạn. Còn nứa sẽ được giá hơn khi bán ra thị trường luôn nằm ở mức 150.000 đồng/vạn.

Để làm ra được những sợi lạt hảo hạng thì yêu cầu ống chẻ phải mềm, dài và đàn hồi tốt, bởi vậy khi đi mua cây thợ lạt thường lựa rất kỹ.

Hình mẫu của ống chẻ lý tưởng phải dài 75-80 cm, thân ống thẳng tấp, màu xanh tươi và không có lỗi. Tốt nhất là kén được loại nứa rừng non có mùi thơm nhẹ, vừa dễ chẻ, vừa dẻo, vừa đẹp, vừa dai. Muốn kiểm tra chất lượng nứa, thợ chẻ chỉ cần cầm sống dao gõ nhẹ vào thân cây là phân biệt đâu là “vàng thau”. Bởi vậy, mỗi đợt hàng về mà có nứa non, thợ lạt như bắt được vàng, tranh nhau mua tới tấp.

Cô Đỗ Vân (Lê Xá), người có thâm niên hơn 50 năm trong nghề, cho biết, năm nào cô cũng cố gắng đặt mua bằng được ít nứa non về chẻ. Loại này khi chẻ rất sướng tay vì ống xịn nên đường dao đi cũng sắc gọn, đường nét, còn gói bánh thì lên dây căng, sáng, đúng chuẩn.

“Ngày trước, những đứa trẻ ở làng Lê Xá như tôi mới 12-13 tuổi đã bắt đầu học chẻ lạt, phân biệt các loại ống giang, nứa. Nên giờ chỉ nhìn qua cũng có thể phân biệt được đâu là hàng tốt, hàng hiếm” - cô Vân nói.

Trung bình cứ 1 ống giang chẻ được 100-150 chiếc lạt

Để trở thành thợ chẻ chuyên nghiệp, người học phải trải qua quá trình huấn luyện lâu dài. Học từ cách chọn cây, bào vỏ, tước sợi và phơi khô. Đặc biệt, khâu tước sợi và phơi khô là quan trọng nhất. Muốn có được chiếc lạt mỏng tang, khi chẻ phải vô cùng khéo léo. Muốn giữ được lạt luôn trắng, không bị mốc, mối mọt thì khi phơi sấy phải tuân thủ những quy tắc nghiêm ngặt.

Trong đó, thời tiết là nhân tố quyết định đến chất lượng lạt. Nếu thuận buồm xuôi gió, tiết trời nắng ráo thì khi phơi lạt sẽ có màu đẹp tự nhiên, trắng sáng, hương thơm dịu. Còn gặp trời mưa, nếu không bảo quản tốt sẽ gây ra hiện tượng nấm mốc, đứt gẫy lạt. Bởi vậy, người thợ chuyên nghiệp phải là người hiểu rất rõ các thuộc tính về lạt để để có thể ứng phó với những tình huống phát sinh.

Mòn tay, tóe máu vì chẻ lạt

Một trong những bí kíp nữa khiến lạt Lê Xá vang danh là nhờ kỹ thuật điêu luyện của người chẻ, khi chẻ kết hợp nhuần nhuyễn được cả chân, tay, răng.

Các ống nứa sẽ được cạo sạch hết lớp vỏ xanh bên ngoài, sau đó, người thợ sẽ dùng những con dao nhỏ sắc nhọn lướt trên bề mặt thân ống, pha thành những thanh nhỏ. Tiếp đến, người chẻ sẽ dùng dao khứa từng rãnh nhỏ trên đầu ống, rồi dùng lực ở tay kéo mạnh theo chiều từ trên xuống dưới. Đồng thời, miệng ngậm chặt, định vị đầu sợi và tách mạnh, thế là có sợi lạt mỏng dính, nhỏ xinh.

Trước khi phơi, thợ chẻ thường túm cả bó lạt vừa chẻ rũ mạnh xuống đất để loại bỏ những chiếc lạt ngắn, gẫy, không đủ yêu cầu, rồi mới mang ra dây treo.

Bàn tay tóe máu, sần sùi vì chẻ lạt

Tuy nhiên, bà Đỗ Thị Tịnh - người có 72 năm trong nghề - nhận định, ngoài kỹ thuật tốt thì chưa đủ, thợ chẻ lạt phải có tính kiên trì, nhẫn nại. Lúc mới chẻ chưa quen, đầu ngón tay sẽ thường xuyên bị dao cứa, lâu ngày sẽ bị mòn hết tay, đỏ ửng và phỏng rát.

“Thanh nứa rất sắc, dù cẩn thận tới đâu cũng dễ bị đứt tay, bởi thế mà bàn tay thợ chẻ lạt thường chằng chịt vết sẹo ngang dọc. Khổ nhất là vào mùa đông, nứa cứa vào tay máu chảy một xíu thôi là cảm tưởng như muốn cắt da cắt thịt. Đau nhức cả đêm. Nên để giảm thiểu vết thương, thợ chẻ thường phải đeo găng tay bảo vệ hoặc quấn giẻ vào đầu ngón tay”, bà Tịnh nói.

Chính vì thế, ở làng Lê Xá, giờ nhiều người cũng chẳng mặn mà với nghề chẻ lạt. Phần lớn thế hệ sau đều thoát ly hết, hơn nữa do thu nhập cũng không cao. Hầu hết thợ chẻ lạt trong làng đều khá lớn tuổi và bà Tịnh đang là người già nhất làng theo nghề.

“Giờ thì đỡ vất hơn trước là ít khi phải đi chợ vì chẻ ra đến đâu là có người đến thu mua đến đó. Nhiều khách quen còn đặt trước hàng, trước tiền để khi lạt chẻ xong chỉ có việc đánh xe đến chở về” - bà Tịnh tâm sự.

Người dân Lê Xá hối hả chẻ lạt gói bánh chưng phục vụ cho thị trường Tết Nguyên đán
Các bước để tạo ra sợi lạt hoàn chỉnh gồm: chặt khúc, cạo vỏ, chẻ sợi, phơi khô
Trung bình mỗi ngày, thợ chẻ được khoảng 2.000 chiếc lạt
Bí kíp để tách được những chiếc lạt mỏng manh, mềm dẻo là khi chẻ phải kết hợp nhuần nhuyễn cả tay, chân, răng
Để lạt luôn trắng, không bị mốc khi phơi sấy phải tuân thủ những quy tắc nghiêm ngặt
Để tránh bị đứt tay, thợ chẻ lạt phải đeo găng tay
Giá lạt được bán ra thị trường từ 80.000-150.000 đồng/vạn

Hoàng Dung